The latest and the greatest new version of Linux Ubuntu, the server, desktop and laptop operating system preferred by intelligent children and students in Indian schools and colleges is now due out in one more month.

April 24 2008 is the scheduled date for the worldwide release of the free and most useful operating system for Indians who want to learn quality and modern software development and open source software technologies - Ubuntu 8.04 .

The new features for the benefit of those who have already been using Ubuntu Linux for more than one year in Indian markets and on Indian computers are :

1. New Linux Kernel

2. Gnome 2.22

3. Python Software Programming Language version 2.5.2

4. Firefox browser version 3

For more details about using this free and modern Ubuntu Linux version for your favorite computer or laptop - Ubuntu 8.04 code named Hardy Heron see the Ubuntu Wiki

Yes April 2008 - Watch out for the best gift for your computer and printer - Ubuntu Linux

LokVidya IT KaryaShala Evam Manthan - July/August 2008 - Dehradoon
Duration - 7 Days
Format - A group of 50 - 60 participants will live together for 7 days and interact in loose group settings.
Costs : Free to participate - Organizations pay for their participants travel, hostel, stationary and food costs - Voluntary contributions welcome
Topic - LokVidya IT and related issues in context of and as relevant to - swadeshi samaj and IT hierarchies.
Access - Open to all age-groups, backgrounds and IT skill levels.
Girls and youth from Hindi speaking and rural background will get priority over English speaking and urban background participants in case hostel accommodation is exceeded.
Breakup - Groups of 10 participants will join together to form Teams. Each Team will have access to One Desktop Computer and Free Software.
Participants should be encouraged to ask questions and actively kill fear of Information Technology.
Leader of each group will be rated by the team on how cooperative and knowledgeable he or she is.
Is knowledge to be shared or to be kept secret and mystified ?
Participants - About 15 from each activist organization - Any participant who has a laptop can bring it along if it has Ubuntu loaded on it or wants Ubuntu loaded on it.
Medium of Instruction - Hindi and English
Proposed Content - A. Karyashala B. Manthan

Rough Outline of LokVidya IT - 1 - Course Content :
A. LokVidyaIT Karyashala and Manthan :

1. Demonstration of component parts of a Desktop Computer and UPS
2. Connecting and Installing a Computer with UPS - Power Connections - Internet connection
3. Examining an Ubuntu Linux CD
4. Installing Ubuntu Linux on a computer - independently by oneself - then reformatting Hard Disk and Reinstalling Ubuntu - Remove fear of Computers - Does Software cause a shock ? Brief discussion of Directory structure.
5. Reading and Discussing about Ubuntu software ownership and Terms of Use - Asking Who is making Free Software for Me and Why ?
Asking who is NOT making Free Software for me and Why ?
6. Tips for teaching others how to Ubuntu - especially children, youth and women
7. Creating a free Email Account and remembering Password details
8. Configuring speaker and multimedia connections
9. Search Engine and how to search for free Information
10. How to download Ubuntu and other free softwares and from where
11. What is Wikipedia - How to make a Wikipedia account and create a page to share information on Wikipedia
12. Writing in Hindi on Desktop Computer and Hindi on Internet
13. Send an email in Hindi
14. How to search and find other Free Softwares - How to search for - and - block pornography -
15. Using a Digital Camera and uploading photos
16. How to compare software features
17. Creating a basic document, spreadsheet and Presentation using Free Software on Ubuntu and Emailing it.
18. Creating a free Blog - Apna Akhbar - MeraAkhbar - Create, Edit, Delete, Search
19. Create a Google Group for family and friends - news and details
20. How to book a Railway Ticket from the Indian Railways website / How to file an Online Income Tax Return / How to send an email to Laloo Yadav in Hindi
21. How to search for information from the Right to Information Act website - How to search for Hindi IT courses offered by Indian Institute of Technology / IIM and other top IT and management training institutes of India
22. How to book a web domain for a website and create a free Hindi website - if time permits
23. Any other interesting topic by Participants Demand

लोकविद्या आई टी कार्यशाला एवम मन्थन - सन् २००८ - देहरादून उत्तराँचल -

LokVidya IT KaryaShala Evam Manthan - July/August 2008 - Dehradoon
Duration - 7 Days
Format - A group of 50 - 60 participants will live together for 7 days and interact in loose group settings.
Costs : Free to participate - Organizations pay for their participants travel, hostel, stationary and food costs - Voluntary contributions welcome
Topic - LokVidya IT and related issues in context of and as relevant to - swadeshi samaj and IT hierarchies.
Access - Open to all age-groups, backgrounds and IT skill levels.
Girls and youth from Hindi speaking and rural background will get priority over English speaking and urban background participants in case hostel accommodation is exceeded.
Breakup - Groups of 10 participants will join together to form Teams. Each Team will have access to One Desktop Computer and Free Software.
Participants should be encouraged to ask questions and actively kill fear of Information Technology.
Leader of each group will be rated by the team on how cooperative and knowledgeable he or she is.
Is knowledge to be shared or to be kept secret and mystified ?
Participants - About 15 from each activist organization - Any participant who has a laptop can bring it along if it has Ubuntu loaded on it or wants Ubuntu loaded on it.
Medium of Instruction - Hindi and English
Proposed Content - A. Karyashala B. Manthan

Rough Outline of LokVidya IT - 1 - Course Content :
A. LokVidyaIT Karyashala and Manthan :

1. Demonstration of component parts of a Desktop Computer and UPS
2. Connecting and Installing a Computer with UPS - Power Connections - Internet connection
3. Examining an Ubuntu Linux CD
4. Installing Ubuntu Linux on a computer - independently by oneself - then reformatting Hard Disk and Reinstalling Ubuntu - Remove fear of Computers - Does Software cause a shock ? Brief discussion of Directory structure.
5. Reading and Discussing about Ubuntu software ownership and Terms of Use - Asking Who is making Free Software for Me and Why ?
Asking who is NOT making Free Software for me and Why ?
6. Tips for teaching others how to Ubuntu - especially children, youth and women
7. Creating a free Email Account and remembering Password details
8. Configuring speaker and multimedia connections
9. Search Engine and how to search for free Information
10. How to download Ubuntu and other free softwares and from where
11. What is Wikipedia - How to make a Wikipedia account and create a page to share information on Wikipedia
12. Writing in Hindi on Desktop Computer and Hindi on Internet
13. Send an email in Hindi
14. How to search and find other Free Softwares - How to search for - and - block pornography -
15. Using a Digital Camera and uploading photos
16. How to compare software features
17. Creating a basic document, spreadsheet and Presentation using Free Software on Ubuntu and Emailing it.
18. Creating a free Blog - Apna Akhbar - MeraAkhbar - Create, Edit, Delete, Search
19. Create a Google Group for family and friends - news and details
20. How to book a Railway Ticket from the Indian Railways website / How to file an Online Income Tax Return / How to send an email to Laloo Yadav in Hindi
21. How to search for information from the Right to Information Act website - How to search for Hindi IT courses offered by Indian Institute of Technology / IIM and other top IT and management training institutes of India
22. How to book a web domain for a website and create a free Hindi website - if time permits
23. Any other interesting topic by Participants Demand

इन घटनाओं ने शासक वर्गों की `विकास' की नीति पर भी सवालिया निशान खड़ा किया है जिसके तहत देश पर साम्राज्यवादी शोषण व सामंती उत्पीड़न का शिकंजा मजबूत रखते हुए देश के बड़े हिस्से को पिछड़ेपन के अंधेरे में रखते हुए समृद्धि के `टापुओं' के निर्माण की नीति लागू की गई है।

महाराष्ट्र में महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना के राज ठाकरे द्वारा शुरू की गई मुहिम को महाराष्ट्र में सत्तारूढ़ कांग्रेस–एन.सी.पी. सरकार का वरदहस्त प्राप्त है। आगामी चुनावों को देखते हुए वे शिवसेना के आधार में सेंध  लगाने के लिए प्रयासरत हैं। न केवल राज ठाकरे व उनके गुट को महाराष्ट्र से बाहर के लोगों के खिलाफ विषवमन की खुली छूट दी गई, उसके खिलाफ केस भी दस दिन बाद दर्ज किया गया। उसकी गिरफ्तारी को एक प्रचार–मुहिम में बदल दिया गया। विलासराव देशमुख की सरकार पूरे घटनाक्रम को मूकदर्शक बनकर देखती रही जबकि उनके सत्तारूढ़ गठबंधन को महाराष्ट्र में कई नगर निकायों में राज ठाकरे की एम.एन.एस. का समर्थन प्राप्त है।

कांग्रेस–एन.सी.पी. सरकार न केवल शिवसेना के आधार में सेंध लगाने की योजना पर अमल कर रही है, साथ ही महाराष्ट्र में अपने कुशासन के खिलाफ गुस्से को उत्तर प्रदेश व बिहार से आये मजदूरों के खिलाफ मोड़ने का प्रयास कर रही है। कांग्रेस–एन।सी.पी. के शासनकाल में महाराष्ट्र किसानों की आत्महत्याओं में शीर्ष स्थान पर पहुंच गया है। कांग्रेस–एन.सी.पी. सरकार बहुराष्ट्रीय कम्पनियों तथा बड़े पूंजीपति घरानों के लिए बड़े पैमाने पर भूमि का अधिग्रहण कर रही है तथा किसानों व गांवों के अन्य तबकों को बेरोजगार कर रही है। महाराष्ट्र सरकार द्वारा लागू की जा रही नीतियों के तहत बेरोजगारी और बढ़ी है तथा रोजगार पर दबाव तेज हुआ है। अन्यथा मुम्बई में बाहर के लोगों का आकर काम करना कोई नई बात नहीं है और न ही इसमें हाल के समय में विशेष तेजी आई है।

दूसरी ओर, शिवसेना कांग्रेस सरकार पर राज ठाकरे का समर्थन करने के लिए अंगुली उठाते हुए तथा राज ठाकरे की चुनौती को समझते हुए देश के अन्य हिस्सों से आये मजदूरों के खिलाफ मुहिम में साझेदारी कर रही है। उसकी सहयोगी भाजपा भी सत्ता के आंकड़ों का हिसाब करते हुए जहां कांग्रेस की उसी बात के लिए आलोचना कर रही है, वहीं असली सवाल पर वह चुप्पी साधे हुए है। इस पूरे विवाद पर अपने–आपको राष्ट्रीय पार्टियां कहने वाली कांग्रेस व भाजपा का रवैया उनके असली चरित्रा का खुलासा करता है।

महाराष्ट्र में शासक वर्गों की पार्टियों के राजनीतिक अंतर्विरोध से उपजे इस विवाद की आड़ में उत्तर प्रदेश तथा बिहार के शासक वर्गों के राजनीतिज्ञ अपनी कलुसित छवि सुधारने के लिए प्रयासरत हैं। मुलायम सिंह यादव और मायावती, लालू यादव और नितीश कुमार इस बहती गंगा में उत्तर प्रदेश व बिहार के लोगों के खिलाफ अपने अपराधों को धोने का प्रयास कर रहे हैं। बिहार में ग्रामीण क्षेत्रो में अद्र्धसामंती उत्पीड़न व जकड़न, पिछड़ेपन व बेरोजगारी के लिए क्या लालू यादव तथा नितीश कुमार जिम्मेदार नहीं हैं जिसके चलते बड़ी संख्या में लोग पलायन करने के लिए मजबूर हैं ? बिहार में बंद पड़े उद्योगों की सुध लेने के लिए न लालू यादव को होश है न नितीश कुमार को, जिनके मजदूर भुखमरी व विपता के शिकार हैं। क्या लालू यादव व नितीश कुमार ने इन उद्योगों को फिर से चलाने के प्रयास किये ? जाहिर है नहीं। और, अब बिहार की जनता के ये अपराधी जनता के पक्षार होने का दिखावा कर रहे हैं। बिहार को अति पिछड़ा रखने के लिए यही पार्टियां तथा इनकी सरकारों की नीतियां जिम्मेदार हैं।

ऐसी ही हालत उत्तर प्रदेश की है जिसके विशाल क्षेत्रा काफी पिछड़े हुए हैं। पिछले एक दशक से यहां मुलायम सिंह यादव तथा मायावती का शासन है तथा इसके पहले कांग्रेस व भाजपा का शासन रहा है। लेकिन जनता की हालत में मौलिक बदलाव नहीं आया तथा विशाल ग्रामीण भूभाग अद्र्धसामंती उत्पीड़न व जकड़न के शिकार हैं। अगर इसके लिए कांग्रेस व भाजपा, मुलायम सिंह व मायावती जिम्मेदार नहीं, तो कौन जिम्मेदार है ? जनता के पिछड़े तबकों को जातीय आधार पर वोट बैंक बनाकर ये पार्टियां उनकी समस्याएं हल करने की जगह साम्राज्यवादी कम्पनियों, बड़े पूंजीपति घरानों तथा बड़े भूस्वामियों की सेवा में लगी रही हैं। जहां भूमि सुधारों को लागू करने का कोई प्रयास नह किया जा रहा है, यहां तक कि कागजों पर दशकों से आबंटित भूमि पर भूमिहीनों को कब्जा दिलाने की सुध भी इन पार्टियों को नह है, वह ये बड़ी जमीन विशालकाय कम्पनियों को दे रही ह। जनता की समस्याएं कम होने की जगह और विकराल होती गई हैं।

और जब शासक वर्गों की अन्य पार्टियां इस खेल में लगी हैं तो सी.पी.एम. कैसे पीछे रह सकती थी ? उसके एक मंत्री ने बयान देकर राजस्थान के मारवाडि़यों को भ्रष्ट तरीका अपनाने का अपराधी बताया। यह कहते समय वह शायद भूल गये कि पिछले 31 वर्षों से पश्चिम बंगाल में उनकी पार्टी लगातार सत्ता में रही है तथा यह भ्रष्टाचार उनकी अपनी सरकार के शासन का मूल्यांकन है।

महाराष्ट्र की घटनाएं जहां शासक वर्गों की पार्टियों द्वारा लागू की जा रही नीतियों के चलते बढ़ती बेरोजगारी से पैदा हुई हैं, वहीं ये यह भी दर्शाती हैं कि शासक वर्गों की पार्टियां इस समस्या का `समाधान' कैसे करना चाहती हैं। निश्चय ही वे जन–विरोधी , रोजगार–विरोधी नीतियों को बदलने की जगह जनता को बांटकर, उसके विभि हिस्सों को आपस में लड़ाने की साजिश तेज कर रही हैं। साम्राज्यवाद–परस्त बड़े पूंजीपतियों व बड़े जमींदारों की ये पार्टियां और कर भी क्या सकती हैं ? इनसे जनपक्षीय विकास की आशा करना ही व्यर्थ है, क्योंकि इनका वर्ग चरित्रा ही जन–विरोधी व देश– विरोधी है। जनता को साम्प्रदायिक, जातीय व क्षेत्रीय आधार पर बांटकर ये अपने `विकास' की दिशा पर अमल जारी रखेंगी। इनसे क्षेत्रीय असमानता, जातीय उत्पीड़न व साम्प्रदायिक आधार पर भेदभाव की समाप्ति की अपेक्षा ही व्यर्थ है। न ही ये बेरोजगारी खत्म करने की नीतियां अपनायेंगी अथवा अपना सकती ह। उल्टे इनकी सरकारों की नीतियां बेरोजगारी को और बढ़ा रही ह व बढ़ायेंगी। 

महाराष्ट्र की घटनाओं ने फिर देश में क्रान्तिकारी परिवर्तन के लिए संघर्ष को तेज करने की जरूरत को रेखांकित किया है। भारत में साम्राज्यवादी शोषण तथा अद्र्धसामंती उत्पीड़न समाप्त करके ही बेरोजगारी की समस्या को हल किया जा सकता है। और, ऐसा देश में नवजनवादी क्रांति को विजयी बनाकर ही किया जा सकता है। 

अलास्काची ट्रीप करुन आता जवळ जवळ साडेतीन महीने होत आले. बरेच दिवस अलास्कातील अनुभवांबद्दल लिहावे असे मनात आहे. पण नक्की कसे लिहावे हे लक्षात येत नाही. नेहमी प्रमाणे एका टिपीकल प्रवासवर्णनासारखे तर अजिबात लिहायचे नाही आहे. म्हणजे असं बघा मी अमुक-अमुक तारखेला विमानात बसलो, आणि हे-हे पाहिले इत्यादी. थोडक्यात 'माझी अलास्का सफर' या नेहमीच्य पध्दतीपेक्षा वेगळ्या पध्दतीने अलास्का कसा मांडावा हे काही सुचतच नाही. शेवटी अलास्काचे अनुभव शीळे होण्याच्या आधीच ते जमतील तसे मांडायचा प्रयत्न करतोय.

अलास्काबाबत पूवीची ओळख म्हणजे सातवी-आठवीच्या भूगोलात टुंड्रा आणि तैगा प्रदेशाच्या पट्ट्यात येणारे उत्तर अमेरीकेतील राज्य किंवा तिथे रात्री दिसणा-या अरोरा बोरीयोलीसच्या संदर्भात ऐकली होती तेवढीच. पण गेली काही वर्षे तिकडे शिकायला गेलेल्या मित्र-मैत्रिणींकडून तिथल्या निसर्गसौदर्याचे जे वर्णन ऐकत होतो, त्याने अलास्काला जाण्याची उत्सुकता exponentially वाढतच गेली. सॅक पाठीला अडकवली, कॅमेरा गळ्यात घातला आणि एकट्यानेच पाच दिवस अलास्कात जाऊन गाडी दामटवली. हो...अगदी दामटवलीच म्हणावे लागेल! कारण लोकवस्ती कमी असल्यामुळे तिकडे रस्त्यावर जेमतेम चार गाड्या.  त्यामुळे पु. लं. चे गाडी "चालवणे" हे पुणेरी क्रियापद जरी गाडी तशी "चालवता" येत असली तरीही मला इथे अजिबात वपरता येणार नाही. भाड्याने घेतलेली पावरबाज गाडी, मोकळे रस्ते आणि जोडीला आर्टिक प्रदेशाचा २४ पैकी २१ तासांचा लख्ख सुर्यप्रकाश.  मग वगमर्यादेची पर्वा न करता गाडी सुसाट दामटवायचा मला मोहन रानडे कसा नाही होणार? ( "मोह नरा नडे" ची फोड करुन त्याचा "मोहन रानडे" करण्याची मिस्कील कल्पना आमच्या बाफना सरांची! अर्थात तो मोह मला कुठे नडला मात्र नाही ही गोष्ट निराळी...) त्यात एकटाच असल्यामुळे मनात येईल तिथे आणि मनात येईल तेव्हा कशीही आणि कुठेही गाडी हाकण्याची...माफ करा...दामटवण्याची मुभा. त्यामुळे या कॉक्रीटच्या इंटरस्टेट हायवेजच्या जाळ्यांपेक्षा मला हे डोंगर-द-यात, हिमनदींमध्ये आणि सुचीपर्णी जंगलात मनसोक्त भटकंती करणारे अलास्कातील रस्ते प्रचंड आवडले. म्हणुनच अलास्काबाबतचा पुढचा लेख फक्त अलास्कातील रस्त्यांवर समर्पीत करायचे ठरवले आहे. माझ्या ब्लॉगची गाडी आता आलास्काच्या रस्तत्यांवर दामटवत आहे...आता पुन्हा भेटूया ऍन्करेज-अलास्काला!

 (क्रमश:)

आज माझा वूस्टर मधला शेवटचा दिवस...आज इथे मुंबईसारखा धो धो पाऊस पडला.
अगदी चींब भिजलो.....मस्त वाटले !!

*****************************************

(Photo From: Shawshank Redemption)

Welcome to Jatak Mala - an online discussion group for discussing new trends in global art education,

नागर्जुन - Nagarjuna

All enquiries : jatakmala@gmail.com

मसूर....कराड शहराजवळ अर्ध्या तासाच्या अंतरावर असलेले एक खेडं! लहानपणाची काही सुंदर वर्षे मी या ठिकाणी घालवली. मसूरचा इतिहास मात्र खूप जुना....जगदाळेंचे हे देशमुखीचे गाव. जगदाळे आणि आफळे ही मसूरची "पेटंटेड" आडनावे म्हणावी लागतील. पण मसूरला ख-या अर्थाने वेगळेपण आले ते रामदास स्वामींनी आकरा मारुतीं मंदिरांपैकी एक मंदिर मसूरमध्ये बांधल्यामुळे. छोटेखानी मंदिर..त्यासमोर सारवलेले आंगण...एकदम साधासुधा थाट. मारुतीची शेंदूर लावलेली मोठ्ठी मूर्ती.

रामदासी पंथातील शेंबेकर गुरुजी मसू्रच्या मारुती आणि राम मंदिराची व्येवस्था बघायचे. त्यांना आम्ही सगळी मुले 'शेम्बेकरबुवा' किंवा 'रामदासी काका' म्हणायचो. शेंबेकरबुवा आम्हा सर्व मुलांची दर रवीवारी सकाळी शिकवणी घ्यायचे. पण ही एक अगदी वेगळी शिकवणी होती. रामदास स्वमींनी "मनाचे श्लोक" मध्ये सांगितलेला उपदेशच ते आम्हाला अगदी सोप्या भाषेत आणि उदाहरणे देऊन सांगायचे. त्यांची शिकवण्याची पध्दत खूप निराळी होती...ते आम्हा मुलांमध्ये अगदी आमच्या वयाचे होत असतं....त्यामुळे सर्व मुलांची रामदासी काकांशी एकदम छान मैत्री असे. काहीही झाले तरी आम्ही दर रवीवारची राममंदिरातील शिकवणी कधीही चुकवायचो नाही. ऎन बाजारपेठेत असलेले मसूरचे राममंदिरसुद्धा खूप छान होते.

हनुमान जयंतीच्या दिवशी तर मसूरमध्ये दंगाच असायचा. मारुती मंदिरासमोर मोठा मंडप उभारलेला असे. सकाळी अगदी भल्या पहाटे सगळे जण तेथे जमायचे. पुजा...आणि त्यानंतर रामदासी काकांचे त्यांच्या खास शैलीत किर्तन असायचे. मग आम्ही सगळी बच्चेकंपनी त्यांच्याबरोबर गावभर भिक्षा मागायला जायचो. प्रत्येक घरासमोर उभेराहून मोठ्या आवाजात "जय जय रघुवीर समर्थ" म्हणायला काय धमाल यायची! पहाटे सुरु झालेला हा कार्यक्रम दुपारपर्यंत चालायचा. मग परत दुपारी मारुतीमंदिरात यायचे.... जेवणावर आडवा हात मारून आम्ही सर्वजण अखेरीस घरी परतायचो.

मसूरहून पुण्याला मुक्काम हलवला तेव्हा खूप वाईट वाटले होते. पण तेव्हा माझ्या खेडवळ लहान मनाला पुण्याच्या शहरी जीवनाचे खूप कौतुक होते. त्यामुळे पुण्यात रमायला जास्त वेळ लागला नाही. पण इतकी वर्षे होऊनसुद्धा कधीकधी मन मसूरच्या वाटेला आपसूक जातेच. मध्ये एकदा शेंबेकरबुवा पुण्याला घरी आले होते. पण त्यांनंतर त्यांची कधी भेट झाली नाही.......

"समर्थाचीये सेवका वक्र पाहे, असा सर्व भूमंडळी कोण आहे?"............

तेव्हा मी नुकताच पदवीधर झालो होतो... पहिली नोकरी.... कंपनीने साईटच्या कामासाठी मला मैसूरजवळ नंजनगुडला पाठवले होते. नवी नोकरी...नवी उमेद..त्यात पहिल्यांदा घराबाहेर पडलो होतो..मनात नवा प्रदेश बघायची इच्छा होती...नवीन लोकांना भेटण्याची उत्सुकता होती. गेस्ट-हाऊस मध्ये पहिल्याच दिवशी माझी मुरुगाशी भेट झाली. तो साधारण माझ्याच वयाचा...चेह-यावर अगदी अस्सल तमिळ छाप. मुरुगा तिथे स्वयपाकघरात आचारी आणि वाढपी म्हणुन काम करायचा. गेस्ट-हाऊस जरी कर्नाटकात असले तरी तिथे कामाला असलेली सर्व लोकं तमिळ होती. मुरुगाही त्यातलाच एक. त्याचे मुळ गाव सत्यमंगलम. ( वीरप्पनही सत्यमंगलमच्याच जंगलात रहायचा म्हणे! )

मुरुगा आणि माझ्यामध्ये तसं म्हंटले तर वय सोडुन काहीच सारखे नव्हते. अगदी भाषा सुद्धा! मला तमिळ अजीबात यायची नाही...आणि त्याला तमिळसोडुन दुसरी कोणतीच भाषा यायची नाही. तरीपण आम्ही एकमेकांशी संवाद साधायचो...चक्क मुक्या माणसांसारखे हातवारे करुन! त्याचे आणि माझे खूप छान जमायचे. मी रोज कामावरुन आलो की तो गरम गरम उत्तपा-चटणी द्यायचा. त्या त्याच्या हातच्या लज्जतदार उत्तपा-चटणीची चव अजूनही माझ्या जीभेवर रेंगाळते आहे. मग कधी आम्ही दोघे बाहेर फ़िरायला जायचो..तर कधी गेस्ट-हाऊसच्या पाय-यांवर बसायचो. कधी कंपनीत फेरफटका मारायचो ...तर कधी मंदीरात जायचो. मंदिरावरुन लक्षात आले...नंजनगुडला एक मोठे शंकराचे मंदिर आहे आणि नदीवर एक अप्रतीम घाट पण आहे.

मुरुगाचे आणि माझे येवढे का जमायचे मला माहित नाही. कदाचित तिथे बाकीचे सर्व लोकं वयाने मोठे होते म्हणुन असेल...नाहीतर तिथे मी एकटाच तमिळ न येणारा माणुस या उत्सुकतेपोटी असेल. एकदा एक मजेदार किस्सा झाला होता. मला तमिळ येत नसल्यामुळे "मुरुगा" हे कार्तिक स्वामींचे नाव आहे हे मला महिती नव्हते. मला वाटायचे की त्याचे नाव "मुर्गा" आहे. त्यामुळे मी आपला त्याला मुर्गा या नावानेच हाक मारायचो आणि याच्या आई-वडिलांनी याचे नाव असे का ठेवले असा मनात विचार करायचो. मग एके दिवशी हिंदी येणा-या एका तमिळ ईंजीनियरने मला बोलवून सांगितले की त्याचे नाव मुर्गा नसून "मुरुगा" आहे आणि ते तमिळमध्ये देवाचे नाव आहे म्हणुन. हे ऎकुन तर मी एकदम जीभच चावली. पण मुरुगाला यातले काहीच कळाले नाही...कारण त्याला तरी हिंदी कुठे यायचे :-).

आपल्या इथे मकर संक्रांत म्हणजेच तमिळनाडुतला पोंगल. त्या दिवशी सकाळी मुरुगाने काय अफलातून पायसम बनवले होते की विचारु नका...जोडीला गरम आणि नरम उत्तपा होताच...शिवाय चार प्रकारच्या चटण्या...साम्बार ..एकुण त्या दिवशीचे जेवण म्हणजे अगदी पर्वणीच होती. मग त्यानंतर पोंगलची उरलेली दुपार व संध्याकाळ मी आणि मुरुगा एकत्र होतो. सण असल्यामुळे मुरुगालाही संध्याकाळच्या कामाची सुट्टी होती. आम्ही मंदिरात गेलो..बाजारात गेलो..मग मी मुरुगाला नेट- कॅफे दाखवले. खूप फिरलो. पण नंतर संध्याकाळी तो एकदम उदास झाला. त्याला मला काहीतरी सांगायचे होते पण मला काही केल्या कळत नव्हते. शेवटी एका हिंदी येणा-या माणसाकडुन कळाले की तो दुस-या दिवशी त्याच्या घरी सुट्टीसाठी जात होता आणि दोन आठवड्यांनी परतणार होता म्हणुन. माझेही नंजनगुडमधील काम तीन-चार दिवसात संपणार होते. म्हणजे मी यापुढे मुरुगाला भेटायची शक्यता खुपच कमी. मला प्रचंड गहिवरुन आले होते त्या रात्री.

तेव्हापासुन दर पोंगलला मला मुरुगाची आठवण येते( हो..आजकाल मी संक्रांतीलाही पोंगल म्हणु लागलो आहे) . दर वर्षी नंजनगुडला जायचे ठरवतो पण दर वर्षी कोणत्या ना कोणत्या कारणाने ते राहुन जाते. आशा वेळेस मनात जे वाटते ना ते गदीमांनी किती छान शब्दात लिहीले आहे.

दोन ओंडक्यांची होते सागरात भेट

एक लाट तोडी दोघां, पुन्हा नाही गांठ

क्षणिक तेंवी आहे बाळा, मेळ माणसांचा

पराधीन आहे जगतीं पुत्र मानवाचा.

या फोटोमधील घाट कुठेतरी पाहिल्यासारखा वाटतो आहे ना? ..ही नदी........हे मंदिर.

 नक्की कुठेतरी पाहिली आहे ही जागा! .........पण कुठे?

अहो......हे तर स्वदेस मधले "चरणपूर"! आता आठवले ना तुम्हाला.....

या गावाचे खरे नाव "मेणवली". वाई पासून धोम धरणाकडे जायला लागले की अवघ्या ४-५ कि. मी.  वर मेणवली लागते, अगदी छोटेसे टुमदार गाव.  नाना फडणीसांनी १८व्या शतकात इथे एक मोठा वाडा, घाट आणि मेणेश्वराचे व विष्णुचे मंदिर बांधले.  एका बाजुला खंबीरपणे उभा असलेला पांडवगड तर दुसऱ्या बाजुला पाचगणीला घेऊन जाणारा पासरणीच्या घाटाचा रस्ता, आणि त्या दोघांमधून वाहणारी कृष्णा नदी. कृष्णेवर बांधलेला हा घाट पाहिला की मेणवलीच्या प्रेमातच पडायला होते. इथली शांतता आणि निवांतपणा मनाला एका क्षणात भावतो.

नाना फडणीसांच्या वाडयाला मोठे ऎतिहासिक महत्व देखिल आहे. त्याचे कारण इथे मिळालेले पेशवेकालीन कागदपत्रे आणि दस्तावेज. नाना फडणीसांच्या वेळेपासून जतन केलेल्या या कागदपत्रांना इतिहासकार "मेणवलीचे दफ्तर" असे म्हणतात. घाटावर चिमाजीअप्पांनी वसईच्या पोर्तुगीजांविरुद्धच्या विजयानंतर आणलेली एक पंचधातूची मोठी घंटा आहे. अशीच अजुन एक घंटा तुम्ही थेऊरच्या अष्टविनायक गणपती मंदिरात नक्की बघितली असेल. त्याव्यतिरीक्त वाड्यामध्ये असलेली तैलचित्रे पण खूप सुंदर आहेत. मेणवलीचे आणखी एक महत्व म्हणजे १९४२ च्या "भारत छोडो" आंदोलनच्या वेळेस नानासाहेब पाटिलांनी स्थापन केलेले "पत्री सरकार" पण आपल्या कारभारासाठी मेणवली गावाचा वापर करायचे.

पण सध्याच्या काळात मेणवली गाजते आहे ते बॉलिवुडवाल्यांमुळे.  स्वदेसच्या आधी इथे सर्जा, युद्ध, जिस देस मे गंगा रेहता है, गंगाजल, मृत्युदंड आणि गूंज उठी शहनाई या चित्रपटांचे चित्रीकरण झाले आहे, तर संजय लीला भंसाळींचा "बाजीराव-मस्तानी" व हॉलिवुडचा "द ईंव्हेडर" या इंग्रजी चित्रपटाचे काम पण इथेच होणार आहे.

महाबळेश्वर-पाचगणीच्या वाटेवर, वाईहून अगदी दहा मिनीटांच्या रस्त्यावर असलेले मेणवली हा कृष्णेच्या काठावरचा कराडसारखाच अजुन एक दागिना.

( फोटोमध्ये उजवीकडचे मंदिर मेणेश्वराचे तर डावीकडे पाठीमागे असलेले मंदिर विष्णुचे आहे. )

 माहिती व छायाचित्रांसाठी या संकेतस्थळांचे आभार.

१) http://ramrao2.tripod.com/Menavali.html

२)  http://outdoors.webshots.com/photo/1528797560074388040QxBXii 

३) http://www.nanachimenavli.com/ 

तसं म्हंटले तर कृष्णा आणि कोयना सख्या बहिणीच की..महाबळेश्वर दोघींचेही उगमस्थान. पण दोघींमध्ये केवढा फ़रक!! थोरली बहिण कृष्णा समजुतदारपणे वागणारी. ही लहान मुलीसारखी डोंगर-दऱ्यांमध्ये जास्त खेळत बसत नाही. हिला घाई असते ती लवकर पठारावर यायची. तहानलेल्या पिकांना पाणी पाजून ताजे-तवाने करण्याची. तर धाकटी बहिण कोयना म्हणजे महा खोडकर..... डोंगरांमध्ये खेळणे हिला फार आवडते. हिचे सगळे मित्र पण असेच रांगडे... प्रतापगड, मकरंदगड आणि वासोटा. जावळीचे खोरे म्हणजे यांचे अंगण. पण धाकटी असली तरी अंगात जोर फार...अर्ध्या महाराष्ट्राला वीज पुरवते म्हणे ही!

तर अशा या दोघी. अगदी भिन्न स्वभावाच्या पण सख्या बहिणी....जबाबदारीने वागणारी कृष्णा तर डांबरट कोयना, ऊसशेती समृध्द करणारी कृष्णा तर भात पिकवणारी कोयना, वाईच्या गणपतीचे पाय धुणारी कृष्णा तर प्रतापगडावरच्या भवानी मातेला नमन करणारी कोयना. पण कराडला आल्यावर दोघींचाही ऊर दाटून येतो आणि धावत येऊन दोघी एकमेकींना आलिंगन देतात.

उत्तर भारतात जे स्थान गंगा-यमुनेला तेच महाराष्ट्रात कृष्ण-कोयनेला... आणि कराड म्हणजे इथले 'प्रयाग'. कृष्णेचा किंवा कोयनेचा एकेरी उच्चार मराठी माणुस सहसा करत नाही. आपण नेहमी "कृष्ण-कोयना" असेच म्हणतो. उदारणार्थ हे महाराष्ट्रगीत..

रेवा वरदा, कृष्ण-कोयना, भद्रा गोदावरी
एकपणाचे भरती पाणी मातीच्या घागरी
भीमथडीच्या तट्टांना या यमुनेचे पाणी पाजा
जय जय महाराष्ट्र माझा, गर्जा महाराष्ट्र माझा.

किंवा आपण शाळेत शिकलेली ही कविता..

कशासाठी पोटासाठी
देशासाठी देशासाठी
गंगा आणि गोदेसाठी
कृष्ण-कोयना यांच्यासाठी...

कराडचा प्रितीसंगम इतका सुंदर आहे की उत्तरालक्ष्मी पासून ते यशवंतराव चव्हाणांपर्यंत सगळेच जण याच्या सौंदर्याला भुलले. त्यामुळेच या संगमावर जसे उत्तरालक्ष्मीचे मंदिर आहे तसेच यशवंतराव चव्हाणांची समाधी पण आहे. बाबासाहेब पुरंदरे यांनी "राजा शिवछत्रपती" मध्ये कराडच्या प्रितीसंगमाचे फार सुरेख वर्णन केले आहे.

या प्रितीसंगमाच्या पण दोन वेगवेगळ्या छटा आहेत. हिवाळ्यात आणि उन्हाळ्यात याचे शांत आणि कोमल रुप दिसते तर पावसाळ्यात याने खवळलेल्या समुद्रासारखे रौद्र रुप घेतलेले असते. मराठी माणसाने निदान एकदा तरी कराडच्या या प्रितीसंगमाला जरूर भेट द्यावी.