यरवदा जेल में मथुरादास नामक कार्यकर्ता को समझाते हुए गांधी जी ने कहा , " गुलामों से बदतर - इन लोगों को जानवर बनाया और इनका हमने यह धर्म बना दिया कि ये लोग अपने कर्मों का कुफल भोगते हैं । यह तो धर्म का राक्षसी स्वरूप है । हिन्दू धर्म का अगर यह अर्थ हो तो मैं भी गीता ,  मनुस्मृति सबको जला डालूँ । ( महादेवभाई की डायरी , खण्ड तीन , पृ. २६९  )

    अस्पृश्यता को पाप का फल माननेवाले लोग कर्म मार्ग का सबसे बद़्आ अनर्थ करते हैं , ऐसा गांधी जी मानते थे । २५ जुलाई १९३४ को लखनऊ में एक आम सभा में गांधी जी ने कहा , " धर्म के नाम पर दुनिया भर में अस्पृश्यता नहीं देखी है । अमरीका और दक्षिण अफ़्रीका में गोरे काले के बीच इस प्रकार का तिरस्कार और घृणा है लेकिन उसे वे धर्म कार्य नहीं कहते । हिन्दुओं ने ठेका ले रखा है । चाहे जैसा शौचाचार का पालन करने वाले छह करोड़ लोगों के साथ अस्पृश्यता और घृणा का बर्ताव किया जाता है , जैसे डॉ. अम्बेडकर ।सवर्ण अकिंचन का जो स्थान समाज में है वह अम्बेदकर का नहीं है । सवर्णों के बुद्धिमान के साथ अम्बेडकर बैठ सकते हैं । वे बुद्धि से इतने तीव्र हैं कि किसी से कम नहीं । हरिजन सेवा के लिए उनमें त्याग और बहादुरी भी है । इतना आपको सुनाना चाहता हूँ कि हमारे बीच इस सेवाकार्य में मतभेद होने पर भी उनकी बुद्धि , त्याग व बहादुरी के बारे में मुझे कोई शंका नहीं है । उनके विषय में कहना कि उनका पापी योनि में जन्म है ? चाहे जितना प्रायश्चित करें वे अस्पृश्य रहेंगे , पाप धुलेंगे नहीं ? इससे बड़ा कोई पाप नहीं है , कर्ममार्ग का इससे बड़ा अनर्थ मेरी नजर में कोई नहीं है । " ( महादेवभाई की डायरी (गुजराती),खण्ड-२०, पृ ६३-६४ ) ।

    डॉ . अम्बेडकर और महात्मा गांधी के बीच दलितों के नेतृत्व को लेकर संघर्ष था । फरवरी १९३७ में हुए प्रान्तीय विधान सभाओं के निर्वाचन परिणामों के फलस्वरूप डॉ. अम्बेडकर ने " कांग्रेस और गांधी ने अछूतों के साथ क्या किया " नामक पुस्तक दलित और विदेशी पाठकों के लिए लिखी । इन चुनावों में अनुसूचित जाति के लिए निर्धारित १५१ सीटों में से कांग्रेस ने ७३ सीटें जीतीं ।इन ७३ सीटों में से अनुसूचित जाति के बहुमत से जीती गयीं ३८ सीटें थीं । डॉ. अम्बे्डकर ने चुनाव के कुछ माह पूर्व ही इन्डिपेण्डेण्ट लेबर पार्टी का गठन किया था । इस पार्टी ने सिर्फ महाराष्ट्र में चुनाव लड़ा जहाँ १५ सुरक्षित सीटों में से १३ पर उसकी जीत हुई  तथा २ सामान्य सीटें भी इसने हासिल कीं थीं । सिवा एक गाली के इस पुस्तक के निष्कर्षों को ही सुश्री मायावती दोहरा रही हैं ।" जाति तोड़ो : समाज जोड़ो " का "आन्दोलन " चला रहे श्री कांशीराम जाति तोड़ने के डॉ. अम्बेदकर द्वारा सुझाये गये चार कार्यक्रमों के सन्दर्भ में क्या कर पाए हैं ? यह उन्हें बताना चाहिए । डॉ. अम्बेडकर के अनुसार जाति-प्रथा के नाश के लिए १. अन्तर्जातीय विवाह - सवर्ण-अवर्ण ,२. धर्म की चिकित्सा ( विषमता बढ़ाने वाले तत्वों की आलोचना) ,धर्मान्तरण तथा ४. दलितों की सामाजिक-आर्थिक उन्नति - ये चार कार्यक्रम बताये गए थे ।

[ जारी ]

भाग १

भाग २

भाग ३

Film: EK DUJE KE LIYE

Year: 1981

Language: Hindi

For Photo Gallery/Slide Show:

CLICK HERE

લાલચી દુર્યોધને કપટી મામા શકુનિ, ભાઈ દુઃશાસન, મિત્ર કર્ણ વગેરેની સલાહને અનુસરી તેમની માગણી ઠુકરાવી દીધી. સોયની અણી જેટલી ભૂમિ પણ આપવાની ના પાડી દીધી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સંધિ પ્રસ્તાવ લઈને હસ્તિનાપુર ગયા, પણ કૌરવોએ પ્રભુનો એ પ્રેમપ્યાલો સ્વીકારવાની ના પાડી દીધી. વળી, તેમણે તો શ્રીકૃષ્ણને કેદ કરી લેવાનો પેંતરો રચ્યો. પ્રભુએ ત્યારે પોતાનું તેજ વધારી તેમને આંજી નાખ્યા. કૌરવોનાં પકવાન ત્યાગીને તેમણે વિદુરની પર્ણકુટીમાં ભાજી આરોગી.

મારા એ પ્રભુ પ્રેમના ભૂખ્યા છે. તેમને પ્રેમથી વશ કરી શકાય છે, તે કૌરવો ભૂલી ગયા છે.

આજે દોડધામ અને ધમાલપૂર્ણ જીવનમાં આપણે પણ પ્રભુને પ્રેમ કરવાનું ભૂલી ગયા છીએ. પ્રાણીમાત્રમાં પ્રભુ છે એ વાત ભૂલી ગયા છીએ. મારો આ પ્રયત્ન એ અમૃતનો પ્યાલો છે, પ્રેમનો પ્યાલો છે. પ્રભુપ્રેમના એ પ્યાલાનો સ્વીકાર કરવો કે અસ્વીકાર કરવો એ આપના પર આધાર રાખે છે. પ્રાણીમાત્ર સાથે વહેવાર પ્રેમભર્યો હોવો આજની તાતી જરૂરિયાત છે.

જ્યારે શ્રીકૃષ્ણના સંધિ પ્રસ્તાવને ઠોકર મારવામાં આવી ત્યારે પાંડવો પોતાની માતા કુંતીની આજ્ઞાથી યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા. પાંડવ અને કૌરવોએ યુદ્ધની તૈયારીઓના શ્રીગણેશ કર્યા.

મહર્ષિ વેદવ્યાસને ધૃતરાષ્ટ્ર પર અત્યંત સ્નેહ હતો. સ્નેહવશ તેમણે ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું, ‘‘આ યુદ્ધમાં અનેક ક્ષત્રિયોનો કચ્ચરઘાણ નીકળવાનો છે. અહીં બેઠાં બેઠાં તમે યુદ્ધ નિહાળવા ઇચ્છતા હોવ તો હું તમને દિવ્યદૃષ્ટિ આપું ?’’

ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું, ‘‘આખુંય આયખું મેં અંધાપામાં ગાળ્યું. હવે દિવ્યદૃષ્ટિ પામી મારે મહાવિનાશ શા માટે નિહાળવો ? પણ...હા... રોજેરોજ યુદ્ધનો અહેવાલ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા ખરી.’’વ્યાસજી બોલ્યા, ‘‘હું સંજયને દિવ્યદૃષ્ટિ આપું છું. સંજય તમને યુદ્ધની સમસ્ત માહિતી આપશે. તે સૈનિકોના મનની વાત પણ કળી શકશે. તમને આખાય યુદ્ધનો ચિતાર એ જાણી, સાંભળી અને જોઈને કહી શકશે.’’ મહાભારતના યુદ્ધનાં મંડાણ થયાં. ભગવદ્ ગીતા એ મહાભારતનો અંશ છે. મહાભારતના કુલ 18 પર્વ છે. તેમાં ભીષ્મપર્વ અંતર્ગત શ્રીમદ્ ભગવદગીતા નામનો અવાંતર પર્વ આવે છે. ભીષ્મપર્વના 13મા અધ્યાયથી માંડીને 42મા અધ્યાય સુધીના આ ભગવદગીતા પર્વમાં ભગવાને અર્જુનને આપેલો ઉપદેશ સમાયો છે.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મુખમાંથી સ્રવેલી એ વાણી સ્વયં પ્રભુરૂપે જ છે. એ વાણીનું ચિંતન, મનન અને પઠન 71 પેઢી તારે છે. ધૃતરાષ્ટ્ર-સંજય અને અર્જુન-શ્રીકૃષ્ણના સંવાદરૂપે આલેખિત એ દિવ્યવાણી વર્તમાનકાળે પણ જીવનમાં ચમત્કાર સર્જવાનું કાર્ય કરે છે.

નસીબદારો, ભાગ્યશાળીઓ, પુણ્યાત્માઓ તમારે ઘેરબેઠા ગંગા આવી છે. ભગવાનની વાણીરૂપી એ પાવન ગંગામાં એકાદ ડૂબકી મારો તોય ભયો ભયો થઈ જાય છે.

મારી નમ્ર વિનંતી છે કે એ દિવ્યવાણીના ગુજરાતી આલેખનમાં મારી કોઈ ત્રુટિ રહી ગઈ હોય તો, પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણ મને ક્ષમા કરી તેનો સાચો અર્થ જાણવાની અને જણાવવાની શક્તિ બક્ષે. આપ સૌ શ્રદ્ધાળુઓનાં સૂચનો પણ મને ગેરમાર્ગે જતો અટકાવશે તેવી અભ્યર્થના સાથે.... ગીતાના આ ગૂઢ રહસ્યની ગૂંચ ઉકેલવાના મારા પુરુષાર્થને પ્રોત્સાહન પાઠવશો.

• The Devas and Asuras represent the positives and negatives respectively of one's personality. The participation of both the Devas and the Asuras signifies that when one is seeking bliss through spiritual practice, one has to integrate and harmonise both the positive and negative aspects and put both the energies to work for the common goal.
• The ocean of milk is the mind or the human consciousness. The mind is like an ocean while the thoughts and emotions are the waves in the ocean.
• Mandhara, the mountain symbolises concentration. The word Mandhara is made up of two words Mana (mind) and Dhara (a single line) which means holding the mind in one line. This is possible only by concentration.
• Mount Mandhara was upheld by Lord Vishnu as a Kurma (tortoise). The tortoise here symbolises the withdrawal of the senses into oneself (just as a tortoise withdraws its head into its shell) as one practices mental concentration and meditation or contemplation.
• Vasuki symbolises desire. Vasuki used in the churning of the ocean denotes that the Devas and the demons held desire (to seek immortality) as a rope and churned the mind with the help of concentration and withdrawal of the senses. Desire, if not controlled will overpower and destroy an individual.
• The Halahala poison symbolises suffering and pain (counter-reaction of the mind and body) that one undergoes at the beginning of spiritual sadhana (practice). When the mind is subjected to intense concentration, the first thing that comes out of the process is intense suffering and great inner turmoil. These must be resolved otherwise further progress is not possible.
• Lord Shiva symbolises the ascetic principle. His role in this story as the consumer of poison suggests that one can deal with the early problems of spiritual life by cultivating the qualities of Lord Shiva, namely, courage, initiative, willingness, discipline, simplicity, austerity, detachment, compassion, pure love and asceticism.
• The various precious objects that come out of the ocean during the churning stand for the psychic or spiritual powers (Siddhis) which one gains as s/he progresses spiritually from stage to stage. The seeker should be careful about these powers as they can hamper her/his progress unless s/he uses them judiciously, not for selfish gains but for others' welfare. This is the reason why the Gods and demons distributed these objects as they did not want to lose sight of their original aim which was to gain immortality.
• Dhanvantari symbolises health and signifies that immortality (longevity, to be correct) or spiritual success can be achieved only when the body and the mind are in a perfect state of health.
• Mohini symbolises delusion of the mind in the form of (or originating from) pride. It is the pride of achievement to which the asuras or the demons succumbed and thus lost sight of their goal. Pride and egoism are the last hurdles one has to overcome in spiritual life before experiencing self-realisation.
• The Amrit symbolises the ultimate achievement of the goal of self-realistion.